Staropolskie piśmiennictwo sanktuaryjne jako źródło do badań nad kultem maryjnym na ziemiach Rzeczypospolitej

Joanna Nastalska-Wiśnicka

Biblioteka Uniwersytecka Katolicki Uniwersytet Lubelski  Jana Pawła II

Staropolskie piśmiennictwo sanktuaryjne jako źródło do badań nad kultem maryjnym na ziemiach Rzeczypospolitej

Old Polish sanctuary writings as a source for the study of the cult of the Virgin Mary in the Republic of Poland

Abstract

The article features the wealth of forms and contents of prints conventionally called “sanctuary prints”. These include compendia which are the guides to sacred places of the Polish Republic, peregrination literature, occasional prints (e.g. published on the occasion of the coronation of a miraculous image), homiletic forms (texts of sermons preached during the Marian holidays, image translation or coronation), the stories of sacred places and legends related to them, collections of miracles and graces, prayer books and texts of songs intended for the pilgrims. Interpretation possibilities of this type of texts were indicated. The presence of the Virgin Mary in a notional sphere of elites and masses identified clearly and permanently her place in Polish religiosity and the Marian cult has found particular expression in growing from the half of the 16th century, the adoration of the Marian images. Important from this perspective studies tend to portray multiple cultural phenomena available through the external manifestations of worship presented in the source material.

Key words: Marian cult, “sanctuary prints”, peregrination literature, legends, collections of miracles, marian homiletics, prayer books, images of Mary, Polish religiosity 

Słowa kluczowe: kult maryjny, druki sanktuaryjne, literatura pielgrzymkowa, legendy, zbiory cudów, homiletyka maryjna, modlitewniki, cudowne obrazy Matki Bożej, religijność polska

 

Bibliografia

Źródła

Bernacki A., Kazanie podczas uroczystego wprowadzenia do wielkiego ołtarza na nowo wystawionego Obrazu Nayświętszej Maryi Panny w kościele Zasławskim, Poczajów 1777.

Bieg roku przez codzienny obrot Łask Maryi Berdyczowskiey Polaków uszczęśliwiający, [b.m.] 1780.

Bienięda J., Nowosiedliny Przenayświętszey Bogarodzice Matki oraz y Panny Mariy monarchini nieba, królowy świata, triumfatorki piekła, Poznań 1672.

Bogarodzica Marya dobroczynnemi łaskami i wielorakiemi cudami przy swoim kościele farnym piotrkowskim obrazie długim już, a nieprzerwanym lat wielu przeciągiem słynąca, Kalisz 1776.

Burkwic J., Prowiant duchowny, na drogi święte Kalwaryskie pielgrzymuiącym z exhortami, meditaciami y modlitwami, Kraków 1662.

Bystrzonowski W., Honor Nayświętszey Maryi historycznie wyrażony w opisaniu tajemnic, początku i czci i świąt Jey […], [Kalisz] 1741.

Chmielowski B., Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencji pełna, na różne tytuły jak na classes podzielona, mądrym dla memoriału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, t. 1–2, Lwów 1745–1746.

Dramiński J., Kazanie w dzień Nawiedzenia Matki Bożej, Lwów 1775.

Drews J., Methodus peregrinationis menstruae Marianae ad imaginem Deiparae Virginis per ditiones Regni Poloniae et Magnae Ducatus Lituaniae miraculis celebriores, Vilnae 1684.

Duńczewski J., Kalendarz polski y ruski […] na rok Pański 1759 […], Zamość [1758], kol. G–G2.

Dyariusz uroczystości wprowadzenia Szkaplerza do kościoła bogoryjskiego, Kraków 1728.

Dzieło uroczystego uwieńczenia Rzymskiemi Watykańskiemi Koronami cudownego Poczaiowskiego obrazu Przeczystey Bogarodzicy Maryi Panny, Nayświętsze Niemowle Jezusa na łonie swym piastuiącey […], Poczajów 1775.

[Ganowicz A.], Łaski y dobrodzieystwa światu ulubione przy cudownym obrazie Pocieszenia Matki Boskiey w kościele farnym WW. OO. Benedyktynow, Wsi Górka Lubińska nazwaney […], Poznań 1760.

Gołdonowski A., Summariusz historyey o obrazie Panny Maryey, który iest na Jasney Górze Częstochowskiey z różnych historii starych polskich y łacińskich krociusienko zebrany, Kraków 1639.

Gumppenberg W. von, Atlas Marianus quo sanctae Dei Genitricis Mariae imaginum miraculosarum origines. Duodecim Historiarum Centurijs explicantur, t. 1–2, Ingolstadt 1655.

Gumppenberg W. von, Atlas Marianus, quo Sanctae Dei Genitricis Mariae imaginum miraculosarum duodecim historiarum Centuriis explicantur, Monachiii 1672.

Hasło Słowa Bożego, Łaskę, Pokoy, y Chwałę wcielonego Słowa Matki Berłowładney Woiuiącego y trijumfuiącego Kościoła Monarchijni [!], Nayświętszey Bogarodzicy y Panny Maryi, od Zwycięstwa, Cudowney w Obrazie Lwowskim, od świętego Łukasza Ewangelisty malowanym, od Naywyższego Pasterza Rzymskiego Benedykta XIV. […] ukoronowaney Roku Generalnego Jubileuszu 1751 […], wyd. M. Wilczek, Lwów 1754.

Historya o cudownym obrazie żyrowickim Przenayświętszey Panny Mariey, [b.m.] 1639. Historya pewna obrazu Bogarodzice wprowadzonego do kościoła antokolskiego, [b.m.] 1654.

Hy volget dy historie wy das Bylde der Junc[k frawen Marien vo]n dem heyligen Sant Lucas gemolt von der heiligen Stadt Jerusalem komen sey gen Czestachaw auff dem bergk Clarum tzn lateyn genant […], Kraków ok. 1514.

Jabłonowski J.S., Historya Obrazu Nayświętszey Maryi Panny Boga Rodzicy w Kościele WW. OO. Bernardynów w Sokalu, z dawna cudami słynącego, Lwów 1724.

Jaguściński D., Cuda y łaski Nyświęt. Maryi Panny w obrazie kościoła tuligłowskiego Kanoników Grobu Chrystusowego doznane, Kraków 1769.

Justyn z Miechowa, Discursus praedicabiles super Litanias Beatissimae Virginis Mariae in duos tomos distributi, Lugduni 1640 (Lutetia Parisiorum 1642; Lugduni 1660; Dilingae 1735; Neapoli 1856).

Kazania pod czas koronacyi Obrazu cudownego Niepokalanego Poczęcia Nayświetszey Panny Maryi w Kościele Przemyskim Franciszkańskim […], Lwów 1777.

Kazanie o Niepokalanym Poczęciu Przenajświętszej Maryi, Lwów 1741.

Kazanie podczas czterdziestogodzinnego nabożeństwa, Kalisz 1779.

Kiszka L., Morze łask, y szczodrobliwości Boskich, w Puszczy Boruńskiej płynące. To jest Cuda Nayśw. Panny Boruńskiey w Borunach doznane, Supraśl 1712.

Kochowski W., Nieprożnuiące próżnowanie oyczystym rymem na lyrica y epigrammata polskie rozdzielone y wydane, Kraków 1674.

Koralewicz A., Additament do kronik Braci mniejszych S. Franciszka albo Genealogia Reformy do Królestwa Polskiego […], Warszawa 1722.

Koronacya Cudownego Obrazu Nayświętszey Panny Maryi w Chełmskiey Katedrze obrządku greckiego od samego początku wiary chrześciańskiey w kraiach naszych nabożnie chowanego, y od prawowiernych za cudowny zawsze mianego. Odprawiona Roku 1765. Dnia 15. Września, Berdyczów 1780.

Kownacki I., Sparta Polska, niezwyciężonemi łaskawości piersiami mocna, Panna Nayświętsza Marya, w Cudownym Obrazie Miasta Stołecznego, Woiewodztwa Wołyńskiego, w Kościele Łuckim Dominikańskim, Zamość 1703.

Krasuski M., Regina Poloniae, augustissima Virgo, Mater Dei, Maria, in Regno Polonorum beneficentia prodigiosarum imaginum, tam pace, quam bello, celleberrima, Lyrica poesi, Calisii 1669 [drugie wydanie 1686].

[Melaniusz M.] Wonność wdzięczna Róży Niebieskiey Panny Przenaświętszey Mariey w kościele tuchowskim Zakonu Świętego Oyca Benedykta, przez wielkie łaski, dobrodzieystwa y Cuda, zbawiennie wydaiąca, Kraków 1655.

[Mikołaj z Wilkowiecka] Historya o Obrazie w Częstochowie Panny Maryey y o cudach rozmaitych tey wielebney tablice, Kraków 1568.

Najstarsze historie o częstochowskim obrazie Panny Maryi. XV i XVI wiek, tłum. H. Kowalewicz, M. Kowalewiczowa, wyd. H. Kowalewicz, Warszawa 1983.

Nardi I., Relacya historyczna o zjawieniu cudownego obrazu Nayświętszey Panny Żyrowickiey, Supraśl 1755.

Nawrotowski A.P., Pamiątka czułości pasterskiey, to iest Wizyta wiekopomnym czasom głośna Iaśnie Wielmożnego y Nayprzewielebnieyszego JMci Xiędza Wacława Hieronyma z Bogusławic Sierakowskiego Biskupa Przemyskiego honor Boski promowuiąca, Lwów 1751.

Nereziusz J.H., Kazanie w Dzień Wniebowzięcia, Wilno 1777.

Nieszporkowicz A., Analecta mensae Reginalis, seu Historia imaginis odigitriae Divae Virginis Claromontanae Mariae, Cracoviae 1681.

Nieszporkowicz A., Odrobiny z Stołu Królewskiego Królowy Nieba y Ziemi Nayświętszey Bogarodzicy Panny Maryi, Częstochowa 1720.

Nowakowski A., Nowa korona chwały Naywyższey Monarchini nieba y ziemie Nayiaśnieyszey Królowey Polskiey Maryi Pannie wielkiey Zbawiciela naszego Matce w przecudownym rytrakcie na Jasney Gorze Częstochowskiey z woli Oyca Świętego Klemensa XI naywyższego pasterza Kościoła Bożego roku Pańskiego, 1717 dnia 7 Septembra przez Iaśnie Wielmożnego I.M. Xiędza Krzysztofa z Słupowa Szembeka biskupa na ten czas chełmskiego ukoronowana, Częstochowa 1718.

Nowowiejski F., Phoenix Decoris et Ornamenti, Provinciae Poloniae, S. Ordinis Praedicatorum […], Posnaniae 1752.

Okolski S., Russia florida rosis et liliis. Hoc est sanguine, praedicatione, religione & vita antea FF. Ordini Praedicatorum peregrinatione inchoata, nunc Conventum in Russia stabilitate fundata, Leopoli 1646.

Orłowski I., Chwała koronna, szczęśliwa koronacya Monarchini całego świata Maryi, w cudownym Iey obrazie sokalskim, anielską ręką wymalowanym, od oyca ś. Innocenciusza XIII złotą koroną, udarowanym, roku 1724 dnia ósmego września, od różnych kaznodzieiów stylem panegyrycznym w kościele WW. OO. Bernardynów, przez całą oktawę aktu tego wysławiona […], Lwów 1726.

Osmólski O., Konterfekt życia przykładnego z ozdoby Karmelu zakonnego kopiowany […], Kraków 1746.

Paprocki Ł., O łaskach i cudach, które się działy w kościele Nayśw. Panny Maryi Czerwieńskiej, Warszawa 1650.

Pieśń do N. Maryi Panny nieustannemi łaskami słynącey w obrazie chełmskim [b.m.r., XVIII/XIX w.].

Pieśń do Najświętszey Matki w Obrazie Budzkim łaskami słynącej [b.m.r., XVIII/XIX w.].

Pieśń nowa o cudownym obrazie Przenaydostoynieyszey Matki Bożey, Naświętszey Panny Mariey w Studziannym Dworze [b.m. 1729].

Pieśń nowa o Nayświętszey Pannie Kaskiey [b.m.] 1727. Pieśń nowa o Nayświętszey Pannie Maryi Tuchowskiey [b.m.r., XVIII w.].

Pieśń o cudownym obrazie Przenadostoynieyszey Matki Bożey Naświętszey Panny Maryey w Krakowie na Piasku, Kraków 1660.

Pieśń o łaskach cudownego obrazu Maryi Najświętszej w kościele jurewieckim [b.m.r., XVIII w.].

Pieśń o Najświętszej Pannie Maryi Bałutowskiej, którą Ojcowie Bernardyni śpiewają przed obrazem [b.m.r., XVIII w.].

Pieśń o Naświeczey Pannie Mariey Studzienski. Druga: O cudownym Obrazie Błogosławioney Panny Maryey w Gidlach [b.m.] 1671.

Pieśń o Nayśw. Pannie Dzikowskiey [b.m.r., XVIII w.].

Pieśń o Nayświętszey Pannie Rzeszowskiey [b.m. 1763]. Pieśń o Nayświętszey Maryi Panni [!] w Obrazie Sokalskiem [b.m.r., XVIII w.].

Pieśń o Nayświętszey Maryi Pannie Bogarodzicy w cudownym obrazie na Jasney Górze Częstochowskiey [b.m.r., XVIII w.].

Pieśń o Nayświętszey Pannie Lubelskiey, Lublin 1704.

Pieśń o Nayświętszey Pannie łaskami słynący w kościele osieckim [b.m.r., 1701–1800]. Pieśń o Nayświętszey Pannie Maryey Błotnickiey [b.m. ok. 1630].

Pieśń o Nayświętszey Pannie w obrazie trockim, Wilno 1754.

[Pinocci J.S.] Grzegorz od św. Ducha, Ozdoba y obrona Ukraińskich Kraiów Przecudowna w berdyczowskim obrazie […], Berdyczów 1767.

Piotr z Rozprzy, Historia pulchra et stupendis miraculis referta Imaginis Mariae, quo in Clarum Montem Czastochoviae & Olsztyn advenerit, Grachoviae 1523.

[Piotrowicz A.] Antoni od Nawiedzenia NMP, Kazanie w srzodę między oktawą przeniesienia obrazu, [b.m.] 1767.

Piskorski S.J., Sacratissima Virginis, Dei Matris Reginae Poloniae Maiestas in iconibus ejusdem intra amplissimam Dioecesim Cracoviensem, Sacratissima Virginis, Dei Matris Reginae Poloniae Maiestas in iconibus ejusdem intra amplissimam Dioecesim Cracoviensem, Sacratissima Virginis, Dei Matris Reginae Poloniae Maiestas in iconibus ejusdem intra amplissimam Dioecesim Cracoviensem, Cracoviae 1698.

Postękalski M., Siedm Koronek Błogosławioney Panny […], Kraków 1613.

Pruszcz P.H., Kleynoty Stołecznego Miasta Krakowa, abo kościoły, y co w nich jest widzenia godnego y znacznego, krótko opisane, Kraków 1650.

Pruszcz P.H., Morze łaski Bożey, ktore Pan Bog w Koronie Polskiej po rożnych miejscach, przy obrazach Chrystusa Pana i Matki jego Przenajświętszej […] wylewa […], Kraków 1662 [drugie wydanie 1740].

Pruszcz P.H., Stołecznego Miasta Krakowa kościoły y kleynoty, co w nich iest widzenia godnego y zacnego, Kraków 1647.

Rodkiewicz K.S., Dzień Skarbu i Serca Boskiego, Kraków 1688.

Rostkowski M., Echo wdzięcznych panegiryczno-kaznodzieyskich głosów, z górno-skalistych świętey Różańcowey Góry wysokości, słodko brzmiącą, przez całą solenną oktawę, od 15 dnia Augusta, za szczęśliwego panowania Augusta II, zaczynaiącą się cudownego Nayśw. Maryi Panny obrazu koronacyi depredykacyą, honor ukoronowaney w r. 1727 Maryi ogłaszaiących […], Lwów 1731.

Rościszewski T., Łza krwawa obrazu Bochenskiego Nayświętszey Panny Maryi, albo Historya y cuda o tym obrazie krwawemi łzami płaczącym, [Wilno] 1664.

Rotter K.A., Refugium peccatorum seu devotus afflictorum recurses ad Thaumaturgam Częstochoviensem Matrem, Vratislaviae 1749.

Rożniatowski A., Summariusz Męki Pańskiey, wedle mieysc świętych Hierozolimskich, nad Zebrzydowicami wykonterfetowanych, nabożnym pielgrzymom Kalwaryiskim kwoli, Kraków 1618.

Sartorius A., Marianischer Atlas, Oder Beschreibung der Marianischen Gnaden-Bilder Durch die gantze Christen-Welt, Prag 1717.

Scherer H., Atlas Marianus, sive Praecipuae totius orbis habitati imagines et statuae magnae Dei Matris beneficiis ac prodigiis inclytae succincta historia propositae et mappis geographicis expressae, Dillinga 1702.

Siejkowski M., Dni Roczne świętych, błogosławionych, wielebnych y pobożnych Sług Boskich, Zakonu Kaznodzieyskiego […] także z opisaniem kościołow, y klasztorow Prowincyi Polskiey zebrane, Kraków 1743.

Solistrowski, Kazanie przy wprowadzeniu obrazu NMP, [b.m.] 1751.

Starowolski S., Opisanie Królestwa Polskiego za czasow Zygmunta III, Wilno 1765.

Susza J.J., Phoenix redivivus albo obraz starożytny chełmski Panny y Matki Przenayświętszey sławą cudownych swoich dzieł ożyły, Zamość 1646.

Szmid K., Cytra wdzięcznie brzmiąca, Kraków 1750.

Szymak G.J.T., Prerogatywa Zakonu Kaznodzieyskiego z faworow łask, y dobrodzieystw osobliwszych, sobie od swey Matki y Opiekunki, Nieba y ziemi Krolowey SS. Maryi Panny Dotąd świadczonych […], Wilno 1755.

Święcki W., Roza Jerychonska Nayświętsza Marya Panna w obrazie dzikowskim cudami y łaskami wonieiąca albo łaski y cuda obrazu tegoż, Sandomierz 1754.

Tomasz z Pilzna, Historya y pożytki skarbu znalezionego w roley, Kraków 1643.

Treter M.K., Cudotworne dzieła Przenayświętszey Bogarodzice Panny przy obrazie Iey Zdzieszewskim przed Borkiem w dioecesiey poznańskiey prawie niezliczonymi cudami i łaskami iaśniejące, Kraków 1683.

Walęcki G., Posiłek zbawienny, tak dla ciekawey myśli, jak dla pobożney duszy. Z Odrobin Stołu Nazarenskiego Królowy Nieba i Ziemi zebrany, Częstochowa 1796.

Wijuk Kojałowicz W., Miscellanea rerum, ad Statum Ecclesiasticum in Magno Lituaniae Ducatu pertinentia, Vilnae 1650.

Zakrzewski S., Droga Częstochowska albo kazania podrożne o Naświętszey P. Maryey, przy Kompaniey Błońskiey Różańca Świętego, Poznań 1623.

Załuski J.A., Wyjątek z rękopismu śp. biskupa Józefa Andrzeja Załuskiego. IV. Miejsca wsławione cudami obrazów Matki Boskiej [w:] Pamiątka katolicka czyli zbiór pism i zdań religijnych przykładami wspartych, ku utwierdzeniu pobożności chrześcijańskiej oraz wiadomości historyczne hierarchii Kościoła rzymsko-katolickiego dotyczące, L. Rogalski (red.), Warszawa 1856, s. 271–287.

Zdanowski K., Loretum sive Deiparae Virginis Mariae Domus Haereditaria historiographice et poeticohistorice descripta, Cracoviae 1687.

Ziemicki A., Skarbnica Koscioła Iasney Gory Częstochowskiego, w którey się zamyka Historya o Cudownym Obrazie Panny Maryey z dawnych Historiy pilniey niż przedtym zebrana, Kraków 1618.

Opracowania

Baranowski A.J., Koronacje wizerunków maryjnych w czasach baroku. Zjawisko kulturowe i artystyczne, Warszawa 2003.

Baranowski A.J., Oprawy uroczystości koronacyjnych wizerunków Marii na Rusi Koronnej w XVIII w., „Biuletyn Historii Sztuki” 1995 , t. 57, nr 3–4, s. 299–320.

Bednarska-Ruszajowa K., Uczyć, bawić, wychowywać. Książka i jej funkcja społeczna w Polsce w okresie Oświecenia, Kraków 2004.

Bubel D., Jasnogórskie piśmiennictwo dewocyjne w XVII–XVIII wieku. Recepcja modlitewnika Ksawerego Augustyna Rottera „Ucieczka grzeszników albo nabożny zasmuconych rekurs do dzielney cudami Częstochowskiey Matki”, „Biblioteka” 2010, nr 13 (23), s. 33–52.

Bylina S., Cuda we własnej parafii. Trzy wielkopolskie kulty pielgrzymkowe ze schyłku średniowiecza [w:] Źródło. Teksty o kulturze średniowiecza ofiarowane Bronisławowi Geremkowi, W. Brojer (red.), Warszawa 2003, s. 165–186.

Chélini J., Branthomme H., Drogi Boże. Historia pielgrzymek chrześcijańskich, tłum. E. Sieradzińska, M. Stafiej-Wróblewska, Warszawa 1996.

Chomik P., Kult ikon Matki Bożej w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI– XVIII wieku, Białystok 2003.

Ciesielski T., Koronacje cudownych obrazów w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej [w:] Cywilizacja prowincji Rzeczypospolitej szlacheckiej, A. Jankowski, A. Klonder (red.), Bydgoszcz 2004, s. 195–212.

Czerwień H., Drukarnia Paulinów w Częstochowie w latach 1730–1863, Bytom 1998.

Dupront A., Pèlerinages et lieux sacrés [w:] Encyclopaedia Universalis, vol. 21, Paris 1973, s. 731.

Grzebień L., Wkład jezuitów do życia religijnego i kultury na Kresach Wschodnich [w:] Kultura intelektualna w zakonach polskich w XVII i XVIII wieku. Materiały z sesji naukowej Katedry Historii Zakonów zorganizowanej 27 października 2005 roku, M. Łobozek (red.), Kraków 2006, s. 9–24.

Jackowski A., Pielgrzymki i turystyka religijna w Polsce, Warszawa 1991.

Janicka-Krzywda U., Legendy o cudownych wizerunkach Matki Boskiej na polskim Podkarpaciu, „Peregrinus Cracoviensis” 1995, z. 2, s. 125–141.

Kopeć J.J., Uwarunkowania historyczno-kulturowe czci Bogarodzicy w polskiej religijności [w:] Religijność ludowa. Ciągłość i zmiana, W. Piwowarski (red.), Wrocław 1983, s. 21–62.

Korolko M., Pieśń religijna [w:] Słownik literatury staropolskiej (średniowiecze, renesans, barok), T. Michałowska (red.), Wrocław 1990, s. 578–585.

Kracik J., Święte obrazy wśród grzesznych Sarmatów. Ze studiów nad recepcją kultowego dziedzictwa, „Nasza Przeszłość” 1991, t. 76, s. 141–192.

Kramiszewska A., Prawdziwie jest to dom Boga i brama do nieba! Opowieść etiologiczna miejsc świętych w zwierciadle sztuki, Lublin 2012.

Kruk M.P., Ikony-obrazy w świątyniach rzymsko-katolickich dawnej Rzeczypospolitej, Kraków 2011.

Kruk M.P., Zachodnioruskie ikony Matki Boskiej z Dzieciątkiem w wieku XV i XVI, Kraków 2000.

Łukaszuk T.D., Obraz święty – ikona w kulcie Maryi na Wschodzie i na Zachodzie [w:] Nosicielka Ducha – Pneumatofora. Materiały z Kongresu Mariologicznego, Jasna Góra 18–23 sierpnia 1996 r., J. Wojtkowski, S.C. Napiórkowski (red.), Lublin 1998, s. 39–56.

Michalska M., „Znaleźli cudowne źródełko i krzyż tam postawili”, czyli o uświęcaniu przestrzeni na przykładzie sanktuarium Krzyża Świętego na Sałajce w Górnej Łomnej (Zaolzie) [w:] Miejsca znaczące i wartości symboliczne, I. Bukowska-Floreńska (red.), Katowice 2001, s. 117–127.

Mironowicz A., Kult ikon Matki Bożej na Białorusi, „Białostocki Przegląd Kresowy” 1996, t. 5, s. 137–141.

Moisan K.S., Szafraniec B., Maryja Orędowniczka Wiernych. Matka Boska w płaszczu opiekuńczym, Matka Boska Różańcowa, Matka Boska Szkaplerzna, Matka Boska Pocieszenia, Matka Boska Łaskawa, Warszawa 1987.

Nastalska-Wiśnicka J., Justyn z Miechowa i jego najdawniejszy wykaz maryjnych miejsc świętych zamieszczony w „Discursus praedicabiles” (1642 r.) [w:] Radość gromadzenia, sztuka porządkowania. Świat, historia, religijność w nowożytnych katalogach, L. Wojciechowski (red.) [w przygotowaniu].

Pałęcki W., Sanktuarium [w:] Encyklopedia katolicka, t. 17, E. Gigilewicz (red.), Lublin 2012, kol. 1058–1059.

Rok B., Kilka uwag o dominikańskich kazaniach XVIII wieku, „Roczniki Humanistyczne” 2013, t. 61, z. 2, s. 209–220.

Rok B., Staropolskie książki jako źródło do badań nad mentalnością [w:] Ad fontes. O naturze źródła historycznego, S. Rosik, P. Wiszewski (red.), Wrocław 2004 (Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia, t. 170), s. 283–289.

Royt J., Obraz a kult v Čechách 17. a 18. století, Praha 2001. Smoleń W., Inwentarz kultu maryjnego w diecezji tarnowskiej, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1959, t. 1, z. 1, s. 81–133.

Tazbir J., Polskie przedmurze chrześcijańskiej Europy. Mity a rzeczywistość historyczna, Warszawa 1987.

Tokarska-Bakir J., Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, t. 1, Wielkie opowieści, Kraków 2000.

Wanat B.J., Drukarnia Karmelu Fortecy Najświętszej Maryi Panny w Berdyczowie, działalność wydawnicza i poligraficzna Karmelitów Bosych w Berdyczowie na Ukrainie, Kraków 2002.

Witkowska A., Cracovia Mariana. Krakowskie wizerunki maryjne w XVII–XVIII wieku [w:] Między Rzymem a Nowosybirskiem. Księga jubileuszowa dedykowana ks. Marianowi Radwanowi SCJ, I. Wodzianowski, H. Łaszkiewicz (red.), Lublin 2012, s. 243–254.

Witkowska A., Książka dewocyjna w duszpasterskiej posłudze jasnogórskiego sanktuarium w XVII–XVIII wieku, „Studia Claromontana” 1987, t. 7, s. 50–60.

Witkowska A., Sancti, miracula, peregrinationes. Wybór tekstów z lat 1974–2008, Lublin 2009.

Witkowska A., The Cult of the Virgin Mary in Polish religiousness from the 15th to the 17th Century [w:] The Common Christian Roots of the European Nations. An International Colloquium in the Vatican, t. 2, Florence 1982, s. 467–478.

Witkowska A., Z Krakowa na Jasną Górę [w:] Pątniczym szlakiem orlich gniazd, Z.S. Jabłoński (red.), Częstochowa 1993, s. 99–101.

Witkowska A., Nastalska-Wiśnicka J., Ku ozdobie i obronie Rzeczypospolitej. Maryjne miejsca święte w drukach staropolskich, Lublin 2013.

Związek J., Rzeczywistość historyczna w kazaniach, Częstochowa 2009.

>> Artykuł do pobrania <<