Katalog kościołów oraz duchowieństwa diecezji łuckiej i żytomierskiej (1920-1925)

W drugim obszarze badań prowadzonych przez pracownię opublikowano 8 tomów Katalogów kościołów i duchowieństwa łacińskich diecezji kresowych (1798-1939).

Zamiarem autorów jest scalenie w kilkudziesięciu tomach informacji publikowanych w spisach kościołów i duchowieństwa diecezji kresowych. Zebrane w ten sposób dane mają stać się podstawą do opracowania atlasu kresowego oraz budowy bazy danych dotyczących struktury administracyjnej, kościołów, kaplic i duchowieństwa łacińskich archidiecezji mohylewskiej, wileńskiej i lwowskiej. Informacje te będą weryfikowane na podstawie wizytacji biskupich, dziekańskich i inwentarzy parafialnych.

Całość serii została podzielona na dziesięć części:

  1. I (6 tomów): archidiecezja mohylewska (oraz diecezja mińska),
  2. II (10 tomów): (archi)diecezja wileńska (oraz diecezja mińska),
  3. III (3 tomy): diecezja żmudzka (telszewska),
  4. IV (3 tomy): diecezja mińska,
  5. V (4 tomy): diecezja pińska,
  6. VI (3 tomy): diecezja augustowska (sejneńska),
  7. VII (7 tomów): diecezja łucka i żytomierska (oraz diecezja kamieniecka),
  8. VIII (3 tomy): diecezja kamieniecka,
  9. IX (6 tomów): archidiecezja lwowska,
  10. X (6 tomów): diecezja przemyska.

Niniejszym prezentujemy tom 4 z części 7: Katalog kościołów oraz duchowieństwa diecezjalnego i zakonnego diecezji łuckiej i żytomierskiej (1920-1921, 1923, 1925).

Podstawowe informacje dotyczące kościołów oraz duchowieństwa diecezji znajdują się w corocznie wydawanych schematyzmach (katalogach). W publikacjach tego typu umieszczano informacje o podziale terytorialnym diecezji, kościołach parafialnych i filialnych oraz kaplicach, obsadzie stanowisk duszpasterskich i urzędniczych, instytucjach kościelnych (kuria i seminaria duchowne), domach zakonnych zgromadzeń męskich i żeńskich (wraz z obsadą osobową), księżach przebywających na studiach i poza diecezją, duchownych z innych diecezji, a także o zmarłych księżach.

Ponieważ w niewielu polskich bibliotekach i archiwach zachował się komplet schematyzmów kresowych, zdecydowaliśmy się na ich opublikowanie.

Oddawany do rąk czytelnika tom scala informacje znajdujące się w katalogach parafii i duchowieństwa diecezji łuckiej i żytomierskiej wydanych od zakończenia Wielkiej Wojny do zmian w administracji kościelnej po podpisaniu konkordatu. W tym okresie opublikowano cztery schematyzmy na rok 1920, 1921, 1923 i 1925. Ze zrozumiałych względów nie przygotowano katalogu na rok 1922. Brakuje jednak informacji na temat tego, co spowodowało nieopublikowanie katalogu na rok 1924.

Każdy z wydanych katalogów otwierają informacje o hierarchii kościelnej (papież, ordynariusz łucki, biskupi pomocniczy, biskupi pozostałych diecezji polskich), następnie podawana jest lista biskupów oraz administratorów apostolskich diecezji łuckiej i łucko-żytomierskiej. Dane dotyczące diecezji otwiera spis prałatów i kanoników łuckiej kapituły katedralnej i ołyckiej kapituły kolegiackiej. Po nich następuje lista urzędów kurialnych (kancelaria kurii, sąd biskupi, sekcje i rady zajmujące się poszczególnymi zagadnieniami duszpasterskimi lub administracyjnymi). W dalszej części znajduje się spis katechetów, dziekanów oraz przełożonych, wykładowców i alumnów wyższego oraz niższego seminarium duchownego.

Kolejną część schematyzmów stanowi spis parafii i duchowieństwa parafialnego. Jest on zestawiony w porządku alfabetycznym (w oryginalnych schematyzmach informacje o parafiach umieszczano zgodnie z podziałem dekanalnym). Zapis dotyczący poszczególnych parafii zawiera informacje o przynależności dekanalnej, najbliższej stacji pocztowej i telegraficznej oraz kolejowej, historii kościoła parafialnego, proboszczu lub administratorze, wikariuszach, katechetach i emerytach mieszkających na terenie parafii oraz liczbie parafian. Wydawca zdecydował się umieścić w odnośnikach informacje o duchownych oraz świątyniach dostępne w literaturze naukowej i popularnonaukowej oraz zasobach sieci internetowej (są to zazwyczaj historie parafii umieszone na kościelnych stronach), które pozwalają korzystającemu z publikacji poznać zawiłe dzieje Kościoła katolickiego na Wołyniu.

Dalsza część spisu obejmuje katalog zakonników i zakonnic, spis kapelanów wojskowych, emerytów, duchownych przebywających poza diecezją, księży z obcych diecezji pozostających na terenie diecezji łuckiej oraz zmarłych kapłanów.

Edycję elenchusów dopełnia indeks osobowy (zostały w nim scalone wszystkie informacje znajdujące się w schematyzmach) oraz indeks kościołów i kaplic (również zawierający scalone informacje dotyczące przynależności administracyjnej świątyń). W zapisie lat zastosowano podwójne nawiasy: okrągły i kwadratowy. Pierwszy z nich oznacza, że w katalogu została zapisana faktyczna data nominacji na urząd lub beneficjum. Drugi z nich stosowano, by zaznaczyć, że data nie oznacza roku nominacji, lecz jest datą wydania schematyzmu, w którym znajduje się podawana informacja.

Odnośniki nie zawierają odwołania do literatury. Informacje w nich zawarte zaczerpnięto z pozycji umieszczonych w bibliografii. Powodem takiej decyzji było to, iż literatura dotycząca historii parafii i kościołów jest stosunkowo niewielka i dobrze znana osobom zajmującym się Kresami. Prawdą jest również, że większość wiadomości dotyczących dziejów parafii, a także kościołów i kaplic nadal nie została zweryfikowana na podstawie źródeł. Jest to dzisiaj najważniejszy postulat badawczy dotyczący struktury organizacyjnej Kościoła łacińskiego w diecezji łuckiej.

Schematyzmy diecezji łuckiej i żytomierskiej drukowano od 1802 r. do 1925 r., a diecezji łuckiej od 1926 do 1938 r. Zostaną one opublikowane w 6 tomach. W pierwszym zestawiono katalogi z lat 1802-1849 (od opublikowania pierwszego katalogu do zmiany granic diecezji po przyjęciu konkordatu), w drugim z lat 1850-1867 (od powiększenia obszaru diecezji o parafie archidiakonatu kijowskiego do przejęcia przez biskupa łuckiego i żytomierskiego administracji parafii diecezji kamienieckiej po jej likwidacji), w trzecim z lat 1868-1918 (od kasaty diecezji kamienieckiej do zakończenia I wojny światowej), w czwartym z lat 1920-1921, 1923, 1925 (od wojny polsko-bolszewickiej do zmian granic związanych z traktatem ryskim i konkordatem), w piątym i szóstym z lat 1926-1938 (od zmian pokonkordatowych do opublikowania ostatniego katalogu).