„Podkowa”

Podkowa”

Program Opracowania i Digitalizacji Kościelnych Dokumentów na Wschodzie

Mimo że Polacy na Wschodnich Ziemiach Rzeczypospolitej nie byli dominującą nacją, to przez wieki, ze względu na przynależność państwową tych ziem, przyczyniali się do kulturowego i gospodarczego rozwoju tychże obszarów. Wielu sławnych Polaków tam właśnie się urodziło i wykształciło. Ziemie Wschodnie były też matecznikiem znakomitych inicjatyw gospodarczych, kulturowych i narodowych. Bez tych ludzi i ich pracy historia Polski byłaby o wiele uboższa.

Pomimo tak istotnego wkładu tych ziem do dziejów narodu i kultury polskiej ciągle niewiele wiemy o tamtych ziemiach i ludziach je zamieszkujących. Nasza wiedza opiera się na źródłach przechowywanych w Polsce, pamiętnikach, pracach dawniejszych historyków. Materiały te to tylko niewielka część istniejących przekazów, mogących pomóc w odtworzeniu nieistniejącej już rzeczywistości. Większość źródeł przechowywanych jest poza polskimi granicami. Wydarzenia polityczne sprawiły, że dla historyków zasoby archiwalne zgromadzone na terenach dzisiejszej Białorusi, Litwy i Łotwy, Rosji i Ukrainy przez prawie cały XX wiek były zamknięte.

W dziejach Polski tak się złożyło, że obszar, na którym do rozbiorów działał Kościół katolicki, pokrywał się z terytorium zamieszkałym przez Polaków, choć nie tylko Polacy należeli do tej wspólnoty. Polskie życie narodowe, szczególnie w czasie rozbiorów, koncentrowało się wokół Kościoła. Z tego powodu w źródłach wytworzonych przez instytucje kościelne i osoby duchowne znajduje się zasadnicza część informacji dotyczących polskiej społeczności na Wschodzie.

Z racji odległości i trudności, jakie trzeba pokonać, by uzyskać dostęp do archiwów za wschodnią granicą, niewielu badaczy średniego i starszego pokolenia może z nich korzystać.

Wszystkie te przesłanki przemawiają za powstaniem programu zmierzającego do przeniesienia na nośniki elektroniczne wybranych dokumentów kościelnych wytworzonych przez Kościół katolicki na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej oraz za stworzeniem ośrodka udostępniania pozyskanych zbiorów. Ze względu na wielką ilość kolekcji archiwalnych przechowywanych w archiwach, bibliotekach i muzeach Białorusi, Litwy, Rosji i Ukrainy nie jest możliwe skopiowanie wszystkich dokumentów dotyczących dziejów Kościoła katolickiego w archidiecezjach mohylowskiej, lwowskiej i ryskiej oraz diecezjach żmudzkiej, wileńskiej, pińskiej, mińskiej, łuckiej, żytomierskiej, kamienieckiej i tyraspolskiej. Archiwa, muzea i biblioteki, działające w ramach niepodległych państw, pozostaną głównym depozytariuszem spuścizny narodów zamieszkujących te ziemie. Powstanie niewielkiego centrum badawczego, posiadającego kopie wybranych dokumentów, stanie się jedynie pierwszym ogniwem prac badawczych podejmowanych w tym temacie.

W 2009 r. Wielki Kanclerz Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, JE ks. kard. Stanisław Dziwisz, powołał Radę Programową „PODKOWY”. W jej skład wchodzili: Wielki Kanclerz UPJP II (przewodniczący), JE abp dr Sławoj Leszek Głodź (metropolita gdański), JE bp prof. dr hab. Jan Kopiec (przewodniczący Podkomisji Archiwalnej przy Komisji Konkordatowej), Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Minister Spraw Zagranicznych, Marszałek Województwa Małopolskiego, Dyrektor Narodowego Centrum Kultury w Warszawie, Prezes Instytutu Pamięci Narodowej, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych, dr Adolf Juzwenko (dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu). Obecnie, ze względu na zmiany polityczne w Polsce oraz zmianę ordynariusza w Krakowie, prowadzone są rozmowy w celu odnowienia składu Rady Programowej.