Nieistniejące i zapomniane dziedzictwo. Rozważania na przykładzie utraconego dziedzictwa ziem ukrainnych.

W trakcie Międzynarodowa Konferencji Artystyczno-Naukowej DZIEDZICTWO I ODPOWIEDŹ W SZTUCE WSPOŁCZESNEJ, towarzyszącej wystawie #DZIEDZICTWO zorganizowanej przez Muzeum narodowe w Krakowie, zaprezentowany  został projekt powstania ogólnodostępnej bazy danych, poświęconej polskiemu dziedzictwu na Kresach Wschodnich. Omówiono także prowadzone obecnie prace, mające charakter działań wstępnych do wspomnianego projektu, zmierzające do upublicznienia zebranych w ostatnim dziesięcioleciu informacji dotyczących dziejów i zachowanej spuścizny Kościoła katolickiego na Ziemiach Zabranych.

Wstępem do zaprezentowania projektu był referat uświadamiający słuchaczom ogrom strat jakie poniosła polska kultura w latach 1914-1989, przez zniszczenie kresowego dziedzictwa kulturowego. Mało kto z Polaków jest świadomy, jak ogromne są to straty.  Na Podolu, Wołyniu i Kijowszczyźnie jest obecnie 232 kościołów i kaplic, wybudowanych przed 1939 r. To zaledwie 30% z istniejących tam świątyń. W niewielu zachowało się zabytkowe wyposażenie. Z postawionych przed I wojną światową pałaców i dworów do naszych czasów przetrwało zaledwie 93 (20% z niegdyś zbudowanych). W żadnym z nich nie zachowało się wyposażenie. Uległo zniszczeniu: 129 archiwów rodzinnych (w tym 29 znaczących), 233 biblioteki, 166 dworskich zbiorów malarstwa i grafiki (w tym 44 wielkie zbiory malarstwa i 29 znanych i opisywanych kolekcji grafiki), 66 zbiorów ceramiki ( w tym 7 znacznych) oraz 15 kolekcji numizmatycznych (7 z nich posiadało ogólnonarodowe znaczenie). Do tego należy dodać zwyczajne wyposażenie pałaców i dworów: zabytkowe meble, tkaniny, pamiątkowe bibeloty, zbiory broni, uprzęży, trofeów myśliwskich i zabytkowej garderoby.

 

 

Istnieje spuścizna kulturowa, o której powszechnie pamiętamy. Jesteśmy jej świadomi, bo jest ona aktualnym tworzywem tożsamości narodowej i lokalnej. Jest częścią budowania poczucia związku z Ojczyzną i Ojcowizną. Obcujemy z nią nieustannie, bo stykamy się z nią na co dzień dzięki: literaturze, szkolnej edukacji, książkowym ilustracjom, środkom społecznego przekazu, szkolnym wycieczkom i wakacyjnym wojażom. Ponadto większość z nas żyje na co dzień w cieniu zabytkowych kościołów, klasztorów, przydrożnych kapliczek, pomników historycznych wydarzeń, w powstałych wieki temu wsiach i miastach.

Jest również puścizna narodowa, o której większość z nas nie pamięta. Znakomita większość naszych rodaków nie przypuszcza nawet, jakie narodowe skarby skrywają muzea i biblioteki narodów, z którymi w przeszłości byliśmy w konflikcie lub tworzyliśmy wspólne państwo.

Do dziedzictwa narodowego znajdującego się na terenie dzisiejszej Rzeczpospolitej i w krajach ościennych możemy w każdej chwili sięgnąć. Cieszyć się pięknem budynków i wykonach przez przodków przedmiotów. Możemy czytać napisane przed wiekami teksty literackie i poznawać dawne dzieje dzięki zachowanym źródłom.

Jest jedna wspomniana uprzednio puścizna narodowa, która już nie istnieje. Nie jest jednak prawdę, że utracone dziedzictwo nie może być tworzywem  narodowej tożsamości. Ze „świętą zazdrością” niejeden spogląda na narody, które nie wyrzekły się utraconego dziedzictwa i podejmują usilnie starania, by to, co nieistniejące stało się częścią świadomości zbiorowej i tworzywem tożsamości narodowej.

Utracone dziedzictwo kultury kresowej nie powinno być jedynie powodem nostalgicznego myślenia i mówienia o polskim „Raju Utraconym” oraz elementem podtrzymywania pamięci o Kresach (wschodnie płuco polskiej historii i kultury), ale ważnym komponentem budowania współczesnej tożsamości narodowej.

By tak się stało należy udostępnić jak najszerszej grupie Polaków, jak najwięcej informacji o tym, co nasi przodkowie stworzyli na Kresach. Najważniejszym narzędziem udostępniania informacji jest obecnie sieć informatyczna. Winny się w niej znaleźć zebrane w na jedynym portalu, uporządkowane, źródłowo zweryfikowane i przystępnie podane wiadomości o polskim, kresowym, utraconym dziedzictwie.

Szerzej na temat projektu w zakładce: BAZA DANYCH.