„Index” i „Wspólny los”

INDEX Pamięci Polaków zamordowanych i represjonowanych przez hitlerowców za pomoc Żydom”

Z inicjatywą uruchomienia projektu „INDEX Pamięci Polaków zamordowanych i represjonowanych przez hitlerowców za pomoc Żydom” wystąpiło w 2005 roku środowisko związane z krakowskim Instytutem Studiów Strategicznych, który do 2008 roku pełnił rolę koordynatora i patrona organizacyjnego tego przedsięwzięcia. Pierwotnie do współpracy przy realizacji projektu zostały zaproszone: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Państwowe Muzeum Auschwitz- Birkenau, Instytut Yad Vashem, Instytut Pamięci Narodowej (od 2006 r.), Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie oraz Żydowski Instytut Historyczny. W latach 2009-2011 roku nadzór nad projektem przejął Papieski Uniwersytet Jana Pawła II w Krakowie (koordynator: ks. prof. dr. hab. Jan Szczepaniak). Obecnie prace prowadzone są pod kierunkiem IPN-u Oddziału w Katowicach oraz Instytutu Studiów Strategicznych w Krakowie.

Podstawowym, a zarazem nadrzędnym celem działań podejmowanych w ramach realizacji projektu INDEX jest ustalenie nazwisk polskich obywateli nieobjętych ustawodawstwem norymberskim, mieszkających na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w granicach z 31 sierpnia 1939 roku, którzy ponieśli represje za pomoc udzielaną Żydom podczas II wojny światowej.

Na potrzeby niniejszego projektu przyjęto następującą definicję pomocy i represji.

Pomoc to udokumentowane lub poświadczone, zabronione przez prawo niemieckie działania, podjęte na rzecz wyodrębnionej prawem ludności żydowskiej. W tym ujęciu mieszczą się zatem: ukrywanie, zorganizowanie lub pośredniczenie w znalezieniu kryjówki, dostarczanie żywności, pieniędzy, medykamentów i odzieży ukrywającym się i do getta, przekazywanie korespondencji do getta i na „aryjska stronę”, zorganizowanie ucieczki z getta, organizowanie nielegalnego przerzutu za granicę, wyrabianie fałszywych dokumentów i utrzymywanie kontaktu z żydowskim ruchem oporu.

Pod pojęciem represji rozumie się działania organów władzy wojskowej i cywilnej III Rzeszy, w tym przede wszystkim sądów i prokuratury, organów policji i służb bezpieczeństwa, przy współudziale partii nazistowskiej i jej organizacji afiliowanych i kolaboracyjnych, wobec osób, które naruszyły uregulowane okupacyjnym prawem zasady kontaktowania się z ludnością żydowską. W tej definicji mieszczą się następujące formy represji: (1.) sankcje karne, cywilne i administracyjne określone w wyniku postępowania organów wymiaru sprawiedliwości, (2.) umyślne pozbawienie życia i wolności, (3.) znęcanie się fizyczne i psychiczne, (4.) pozbawienie, uszkodzenie lub zniszczenie mienia.

Uzyskane w wyniku kwerendy dowody represji, będące konsekwencją niesionej pomocy, rejestrowane są w kwestionariuszach, a następnie w postaci pojedynczych rekordów umieszczane w komputerowej bazie danych (w Głównej Dyrekcji Archiwów Państwowych w Warszawie). Materiały te służą do sporządzania biogramów osób represjonowanych (pierwsze biogramy są dostępne na stronach IPN).

W trakcie kwerendy prowadzonej pod kierunkiem pracowników i współpracowników pracowni w latach 2009-2011 zbierano również wszystkie materiały dotyczące relacji polsko-żydowskich. Prace te podejmowano w ramach programu „Wspólny los”.

Wspólny los”

Mimo upływu czasu rany we wzajemnych relacjach polsko-żydowskich i katolicko- judaistycznych nie zabliźniły się na tyle, by patrzeć ze spokojem w przyszłość. Do starych doszły nowe nieporozumienia, często wywołane, co może dziwić, chęcią zamknięcia przeszłości i budowania teraźniejszości otwartej na nową przyszłość we wzajemnych relacjach. Dziś już wiemy, że bez zaangażowania wielu ludzi dobrej woli oraz kierowanych przez nich instytucji nie dojdzie do rzeczywistego przełomu w kontaktach polsko-żydowskich (szczególnie pomiędzy Polakami a diasporą żydowską w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych).

Wszelkie próby ułożenia współczesnych relacji okażą się w dłuższej perspektywie nietrwałe, jeśli nie opisze się i nie zrozumie wszelkich zawiłości w relacjach polsko-żydowskich w ostatnich stu latach, ze szczególnym uwzględnieniem okresu rządów na ziemiach polskich niemieckiego narodowego socjalizmu oraz sowieckiego i polsko-sowieckiego komunizmu. Dotychczasowe dociekania i refleksje historyków oraz publicystów nie zawsze były akceptowane przez stronę przeciwną. Powody, nieraz gwałtownego, odrzucenia publikowanych tekstów są jak zwykle wielorakie i nie zawsze upubliczniane. Poza wszechobecnym „przedrozumieniem” występującym u wszystkich adwersarzy, szczególnie w pierwszych fazach dyskusji, głównym powodem nieporozumień jest nadal brak wystarczającej wiedzy. Niestety wiele dokumentów źródłowych nie znalazło jeszcze swoich czytelników, a niekiedy również odkrywców.

Poszukiwanie źródeł pozwalających badać relacje polsko-żydowskie odbywa się w archiwach państwowych i kościelnych. W archiwach tych znajduje się wiele źródeł dokumentujących niezarejestrowane lub już wymazane ze świadomości zbiorowej wydarzenia ze wspólnej historii polsko-żydowskiej. Szczególnie cenna część dokumentacji dotyczy zwyczajnych relacji sąsiedzkich, pełnych współczucia, pomocy, a nawet ofiary. Pewnie znajdą się tam również potwierdzenia niechrześcijańskich, zbrodniczych zachowań Polaków, Ukraińców, Austriaków i Niemców. Czasy wojny sprzyjają zachowaniom skrajnym (bestialstwo i heroizm). Dziś nikt nie zna skali obydwu typu zachowań. Wszystko, co wiemy na temat pomocy Żydom oraz działań tzw. „szmalcowników”, jest zapewne niewielką częścią zdarzeń dziejących się w zwykłym świecie poza obserwacją władz i opisem historyków oraz kronikarzy. Zebranie i opracowanie materiałów dotyczących relacji polsko-żydowskiej oraz pomocy Żydom świadczonej przez Kościół instytucjonalny i poszczególnych katolików może zmienić wiele stereotypów w opisie okupacyjnych realiów i być może pokonać schematy myślenia przeciętnego Polaka o Żydach i przeciętnego Żyda o Polakach.